Góðar netvenjur

Samskipti

Einn af frábærum kostum við netið eru tækifærin til samskipta. Hér áður fyrr voru samskipti einstaklinga milli landa mun takmarkaðri og gátu verið kostnaðarsöm og tekið langan tíma. Í dag getum við auk þess að senda bréf og böggla með hefðbundnum pósti haft ýmis samskipti í gegnum tölvur og farsíma. Hægt er að ræða málin í gegnum spjallforrit og á opnum spjallsíðum, senda tölvupósta og eiga samræðu í hljóð og mynd í gegnum Skype.

Það er ekki bara milli landa eða landsvæða sem fólk nýtir sér þessa möguleika tæknivæðingar. Einnig í daglegum samskiptum sendir fólk tölvupósta og sms eða ræðir málin á facebook.

Eins og í öðrum samskiptum þarf fólk að gæta þess hvað það segir og bera virðingu fyrir samborgurum sínum. Þetta er sérstaklega mikilvægt þegar haft er í huga að það sem eitt sinn er farið á netið er ekki hægt að taka tilbaka. Þó að maður fjarlægi fljótlega efni sem hefði betur aldrei farið á netið er ekki hægt að treysta því að einhver annar hafi ekki hlaðið það niður eða tekið af því skjámynd. Nánari upplýsingar má fá á www.netsvar.is

Það er líka gott að hafa í huga að nokkur hluti samskipta tapast þegar þau eru bara skrifleg. Talið er að stór hluti samskipta eigi sér stað með líkamstjáningu. Þess vegna getur merking tapast þegar bara er um skrifleg skilaboð að ræða, til dæmis getur hæðni, eða létt grín auðveldlega lesist sem argasti dónaskapur eða skilningsleysi. Með því að tileinka okkur tillitsemi, stillingu og varkárni á netinu erum við líklegri til að sneiða hjá ýmsum vandamálum sem ófáir eiga því miður við að stríða. Netorðin 5 eru til þess hugsuð að vera leiðarstef í daglegri netnotkun og veita okkur góðan grunn fyrir betri netmenningu.

Netorðin 5

1. Allt sem þú gerir á Netinu endurspeglar hver þú ert

Allt sem við gerum og segjum er endurspeglun á því hvernig við hugsum og hvað við sjáum í kring um okkur. Þó aðrir þekki okkur ekki vitum við alltaf sjálf hver við erum. Stundum veljum við að koma fram á Netinu undir dulnefni eða nafnlaust. Það getur stundum verið nauðsynlegt og stundum skemmtilegt, en við getum ekki verið nafnlaus eða undir dulnefni gagnvart okkur sjálfum. Þess vegna viljum við vera sátt við allt sem við gerum og geta litið í eigin barm án þess að líða illa.

2. Komdu fram við aðra eins og þú vilt láta koma fram við þig

Það er auðvelt að nota Netið til að særa annað fólk. Ljót skrif eða myndbirtingar af öðrum eru ofbeldi gagnvart öðrum og geta valdið mikilli vanlíðan. Þær valda vanlíðan hjá þeim sem verður fyrir því og þær valda líka vanlíðan hjá þeim sem setur slíkt á Netið. Mörgum líður illa og eru með samviskubit vegna þess að þeir hafa sært aðra. Þegar við setjum ljótt efni á Netið um einhvern annan er það opið fyrir alla og það er aldrei hægt að taka það aftur. Hugsum okkur því vel um áður en við segjum eitthvað eða setjum efni á Netið sem getur sært eða meitt aðra manneskju. Komum fram við aðra eins og við viljum láta koma fram við okkur.

3. Ekki taka þátt í neinu sem þú veist ekki hvað er

Það er nauðsynlegt að vita alltaf hvað maður er að gera þegar maður tekur þátt í einhverju á Netinu. Það getur verið hættulegt að vera í samskiptum við fólk sem maður þekkir ekki nema í gegn um Netið. Förum varlega þegar við gefum persónulegar upplýsingar um okkur á Netinu. Það getur valdið miklum vandræðum að setja upplýsingar um sig á Netið ef maður veit ekki hver fær upplýsingarnar. Margir hafa fengið vírus sem skemmt hefur tölvuna eða eru í miklum vandræðum með ruslpóst vegna þess að þeir hafa skráð sig inn á vefsíður sem þeir þekkja ekki og vita ekki hverjir halda úti.
Það er líka nauðsynlegt að athuga vel hvort hægt er að treysta upplýsingum sem fengnar eru af Netinu. Athugum hvaðan upplýsingarnar eru og hvort þær eru réttar áður en við notum þær.

4. Mundu að efni sem þú setur á Netið er öllum opið, alltaf

Það er ekkert einkalíf til á Netinu. Allt sem sett er þar inn er opið fyrir alla, alltaf. Ef við viljum ekki að allir sjái hvað við erum að segja eða gera skulum við ekki setja það á Netið. Hver sem er getur skoðað bloggsíður
og annað sem við setjum á Netið og auðvelt er að finna vefsíður. Hver sem
er getur líka náð í það efni sem við setjum á Netið og vistað það hjá sér.
Þess vegna þurfum við að hugsa okkur vel um áður en við setjum upplýsingar um okkur eða myndir af okkur eða öðrum á Netið. Þó við tökum þær út af vefsíðunum okkar getur hver sem er náð í þær meðan þær eru inni.

5. Þú berð ábyrgð á því sem þú segir og gerir á Netinu 

Við berum ábyrgð á því sem við segjum og gerum. Það á við um Netið eins og allt annað. Þess vegna þurfum við að geta svarað fyrir allt sem við setjum þar inn. Hægt er að rekja tölvupóst og allar færslur sem settar eru inn á Netsíður. Það er ekki notaleg tilhugsun að þurfa að standa frammi fyrir foreldrum, skólastjórnendum, vinnuveitanda eða jafnvel lögreglunni og þurfa að svara fyrir eitthvað sem við hefðum ekki átt að setja á Netið. Munum líka að lögin í landinu gilda líka um það sem fólk gerir á Netinu.

Höfundarréttur

Það er útbreiddur misskilningur að það efni sem fyrirfinnst á Netinu geti allir notað á eigin vefsíðum, í margmiðlunarefni, í eigin bókum eða auglýsingum.

En þannig er það alls ekki.

Almenna reglan er sú að það efni sem er á netinu er eign höfundar og aðrir mega alls ekki nota það nema með leyfi hans.

Öll verk á Netinu falla undir höfundarréttarlög. Höfundur verksins ræður hvort og hvernig verkið er birt, hvort taka má afrit af verkinu, hvort gera má breytingu á því og hvað borga þarf fyrir að fá aðgang að verkinu.

Þetta felur í sér að það má ekki taka myndir af öðrum vefsíðum og nota á eigin síðu, það má ekki taka texta af vefsíðu og nota á eigin síðu á þess að geta höfundar og jafnvel fá leyfi hjá honum fyrir að nota verkið.

Aftur á móti má alltaf setja krækju, slóð, af eigin vefsíðu yfir á vefsíðu annarra. Og það mánota texta og myndir af öðrum vefsíðum á svipaðan hátt og gert er meðheimildir í ritgerðum, þ.e. aðgreina vel það sem kemur frá öðrum og merkja það höfundi. Á sumum vefsíðum stendur að leyfilegt sé að nota allt efni síðunnar og þá er auðvitað leyfilegt að gera það en oft er beðið um að notandinn setji krækju afsinni síðu yfir á síðuna þar sem hann fann efnið.
Það er almenn kurteisi að verð við þeirri beiðni.

Stundum er óskað eftir að sent sé þakkarbréf tilhöfundar síðunnar ef efni hennar er notað og er sjálfsagt að gera það.Einstaka sinum stendur að ef einhver ætlar að nota efnið á síðunni þá megi leggja inn ákveðna upphæð á reikning eigandans. Eðlilegt er að greiða fyrirnotkun á efni, sérstaklega ef um er að ræða verulega notkun.

Einnig má benda á að til eru myndabankar sem selja myndir til notkunar á netinu gegnvægu gjaldi og er sjálfsagt að nýta sér þjónustu þessara banka.

Í dag er leyfilegt í skólastarfi að afrita texta og myndir úr bókum upp að vissumarki og er miðað við 30%. Ekkert slíkt leyfi er til fyrir Netið en samt má ekki nota efni sem þar er nema með leyfi höfundar og verið er að vinna í því að koma á sambærilegum reglum fyrir rafrænt efni eins og er til fyrir prentað efni sem er notað í skólastarfi.

Það sem veldur vandræðum við að finna viðeigandi umgengnisreglur er m.a. að mjög einfalt er að afrita rafrænt efni á þess að gæði þess minnki, mjög auðvelt er að breyta rafrænu efni og t.d. fjarlægjanafn á höfundi.

Efni á vefsíðu er aðgengilegt hvar sem er í heiminum og höfundurinn hefur enga yfirsýn yfir hver notkunin er. Einnig má nefna að við notkun á vefsíðu getur myndast afrit af henni á tölvu notandans á þess að hann hafi beðið um það eða viti af því. Þegar kemur að tónlist þá gilda sömu reglur, ekki má nota efnið nema meðleyfi höfundar og þar eru oft fleiri en einn handhafi höfundarréttar t.d. lagahöfundur og textahöfundur og jafnvel þarf að fá leyfi útgáfufyrirtækis.

Sama er reyndar upp á teningnum þegar verið er með myndir af listaverkum, þá þarf bæði að fá leyfi hjá þeim sem tók myndina og þeim sem gerði listaverkið.

Síðan má spyrja sig hvort ekki þurfi að fá leyfi hjá öllu því fólki sem fyrir kemur á myndum t.d. á bekkjamynd.

Af ofansögðu má sjá að það er ekki einfalt að umgangast efni á netinu og erum að gera að fara varlega og leita eftir leyfi hjá höfundi texta, mynda og hljóðs og geta alltaf höfundar eins og gert er í heimildaritgerð. Sýnum kurteisi og virðum höfundarrétt.